Historia
Najstarszy zegarek królowej Bony

Zegarek królowej Bony

Zapewne wielokrotnie spotkaliście się z różnymi historycznymi opracowaniami traktującymi o początkach zegarmistrzostwa. Jedną z ważniejszych cezur w nich prezentowanych jest wynalezienie małogabarytowej sprężyny napędowej i „uwolnienie” przyrządów do pomiaru czasu. Powstaje wtedy nowa kategoria czasomierzy, tzw. „zegary noszone”. Nie wiemy dokładnie, kto wpadł na ten pomysł, ale zazwyczaj przypisuje się to odkrycie Peterowi Henleinowi – norymberskiemu zegarmistrzowi. Pisałem już o tym na łamach Kwestii Czasu, przy okazji tekstu o „jajku norymberskim„. Ostatnio przy okazji przeglądania tekstów źródłowych dotyczących historii zegarmistrzostwa brytyjskiego natrafiłem na małą sensację. Okazuje się, że najstarszy znany zabytek tego typu nie pochodzi wcale z Norymbergi, a nie nawet z terenów Rzeszy… a z Polski!

Jego powstanie należy wiązać z osobą królowej Polski i wielkiej księżnej litewskiej Bony Sforzy. Ta pochodząca z potężnego mediolańskiego rodu kobieta na trwałe zapisała się w historii, jako małżonka przedostatniego króla z dynastii Jagiellonów Zygmunta I Starego oraz matka Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki. Choć jej rodzina została pozbawiona tronu mediolańskiego przez krewnych i straciła część wpływów politycznych, dzięki wsparciu Habsburgów została żoną owdowiałego Zygmunta I Starego. Uroczystości zaślubin i koronacji Bony odbyły się w Krakowie 18 kwietnia 1518.

Herb Sforzów i Viscontich (źródło: Wikipedia)

Książęcy ród Sforzów słynął z ogromnego bogactwo i równie wielkich wpływów. Warto nadmienić, że Bona przywiozła do Polski (poza osławioną włoszczyzną) potężny posag. Była też w posiadania znacznego majątku, co w konsekwencji doprowadziło do jej zguby…
Zanim jednak do tego doszło, świeżo upieczony małżonek starał się zaimponować majętnej i światowej żonie na różne sposoby. Jednym z nich okazał się niezwykły zegar zamówiony przez króla u sławnego rzemieślnika – zegarmistrza Piotra zwanego Czechem. 

Zegar przenośny był na tamte czasy urządzeniem niecodziennym i bardzo kosztownym – pozwolić sobie na niego mogli tylko nieliczni. Dodatkowo czasomierz stworzony dla polskiej królowej był absolutną nowinką techniczną, ponieważ był w pełni „mobilny” i należał do kategorii wspominanych już zegarków noszonych.

Swoim kształtem przypominał konstrukcję stworzoną przez Petera Henleina, czyli grubszą puszkę, a właściwie cylindrem o wymiarach: ok. 25 cm średnicy i 13 cm wysokości. Zegar był złocony i misternie zdobiony grawerunkiem i cyzelowaniem, a najbardziej eksponowaną dekoracją był herb rodu Sforza – pożerający człowieka smok w koronie. Wyposażony w małogabarytową sprężynę spiralną wynalezioną przez Henleina stanowił na tamte czasy niezwykle nowoczesną konstrukcję. Tarcza wraz ze wskazówkami znajdowała się w jego górnej części, stanowiącej pokrywę mechanizmu. Dodatkowo była pięknie dekorowana motywami astrologicznymi z kołem rocznym pokazującym pozycję słońca względem znaków zodiaku. Posiadała też dwa pierścienie godzinowe: zewnętrzny I-XII i mniejszy wewnętrzny I-XXIV. Ten ostatni był wyposażony w pokrętła umożliwiające ręczną regulację wskazań i coś co dzisiaj nazwalibyśmy komplikacją „drugiej strefy czasowej” (sic!)

Najstarszy znany zegarek noszony pochodzący z 1525 roku (źródło: London Society of Antiquaries)

Zegarek był sygnowany „Jacob Zech” (pol. Jakub Czech) i posiadał datę powstania (!!!) wyrytą na bębnie sprężyny, co datuje go jednoznacznie na rok 1525, czyli na 7 rok Bony w domu Jagiellonów. Na tarczy znajdowały się też trzy dodatkowe łacińskie sygnatury: „Bonum”, „Medium”, „Malum”, które stanowiły swego rodzaju wróżbę. Informowały (pol. dobrze, średnio, źle), czy położenie słońca względem znaków zodiaku sprzyja podejmowaniu nowych przedsięwzięć. Jak widać astrologia miała w tamtych czasach ogromne znaczenie. Fazy księżyca pokazywała inna wskazówka zainstalowana na najwęższym z pierścieni tarczy. Całość układu wskazań dopełniał skrajny pierścień z 369-dniowym kalendarzem i ostatnią wskazówką w kształcie słonecznej korony.

Zabytek, podobnie jak drugi nieco późniejszy zegarek sferyczny stworzony przez Piotra Czecha, znajduje się w zbiorach London Society of Antiquaries.

Zegarek noszony sferyczny Melanchtona pochodzący z 1530 roku (źródło: art.thewalters.org)

Nie ma wątpliwości, że zegarek Bony powstał w Czechach, w których ścierały się wpływy Habsburgów i Jagiellonów. Wydaje się mało prawdopodobne, żeby Piotr Czech prowadził warsztat w któryś z miast Korony. Czasomierz powstał jednak na bezpośrednie zlecenie króla Polski i został ofiarowany jego królewskiej małżonce. Myślę, że możemy spokojnie mówić, że najstarszy znany zegarek noszony ma polskie pochodzenie, a nawet jeśli powstał w Czechach, to były one akurat wtedy pod panowaniem  Ludwika II Jagiellończyka

Źródła

+
Frederick James Britten, Britten’s Old Clocks and Watches and Their Makers, Methuen Publishing Ltd, 1973
Peter Henlein – The First Watches, (historyofwatch.com)

Chcesz wiedzieć więcej?

+
Udostępnij
  • Najstarszy zegarek królowej Bony
    Historia

    Zegarek królowej Bony

    Zapewne wielokrotnie spotkaliście się z różnymi historycznymi opracowaniami traktującymi o początkach zegarmistrzostwa. Jedną z ważniejszych cezur w nich prezentowanych jest wynalezienie ...
Zobacz więcej
  • Najstarszy zegarek królowej Bony
    Historia

    Zegarek królowej Bony

    Zapewne wielokrotnie spotkaliście się z różnymi historycznymi opracowaniami traktującymi o początkach zegarmistrzostwa. Jedną z ważniejszych cezur w nich prezentowanych jest wynalezienie ...
  • Bulova Accutron
    Historia

    Bulova Accutron – ślepa uliczka ewolucji

    Historia rozwoju mechanizmów pełna jest rewolucyjnych odkryć, innowacji będących kamieniami milowymi zegarmistrzostwa, niezwykłych zwrotów akcji, ale też niewykorzystanych szans, spektakularnych katastrof ...
  • In 1969, Launch of the Chronomatic, the Calibre 11 with a microrotor. It is the worldís first automatic chronograph movement. Three series are equipped simultaneously with this movement: Autavia, Carrera and the Monaco, the worldís first automatic chronograph with a square, water-resistant case.
    Historia

    Projekt 99 – pierwszy automatyczny chronograf

    Kilka razy zabierałem się, żeby napisać coś więcej o mechanizmie, który mnie po prostu zauroczył. Rozpoczynałem od poetyckich porównań, próbowałem opisać ...
Więcej w Historia

Zostaw odpowiedź

Twój adres email nie zostanie opublikowany.Wymagane pola są oznaczone *

Zobacz też

Jajko norymberskie – pierwszy przenośny zegarek?

Przenośne zegarki towarzyszą nam przez przeszło pięć wieków ...

Zapisz się na newsletter!

Facebook

Oficjalni partnerzy

Czasocholicy Stare zegarki / Vintage watches

Producenci zegarków

Victorinox
TAG Heuer
G. Gerlach
Roamer
Oris
Błonie
Seiko
Maurice Lacroix
Steinhart
Tissot
Breitling
Omega
Xiccor
Orient
Balticus
Patek Philippe
Junghans

Słownik zegarmistrzowski

słownik zegarmistrzowski

Beat error

słownik zegarmistrzowski

Repetier

słownik zegarmistrzowski

Rattrapante

słownik zegarmistrzowski

Pare-chute

słownik zegarmistrzowski

Wychwyt podwójny (duplex)

słownik zegarmistrzowski

Wychwyt cylindrowy

Inline
Inline